Tożsamość // Słownik wojny

Źródło: Wydawcą PostPravda.info. 17.11.2025.

URL: https://postpravda.info/pravda/slownik-wojny/czym-jest-tozsamosc/

Jednym z błędów rosyjskich władz, które liczyły na poparcie lokalnej ludności po inwazji na Ukrainę, jest niezrozumienie ukraińskiej tożsamości oraz faktu, że tożsamości nie da się narzucić jako ideologicznego przekonania. Czym jest tożsamość i czym ukraińska tożsamość różni się od rosyjskiej – wyjaśnia Nikołaj Karpicki w kolejnym artykule z cyklu „Słownik wojny” na PostPravda.Info.

Tożsamość

Tożsamość to poczucie jedności lub identyczności z czymś, element świadomości siebie jako osobowości w zgodzie z jej rozumieniem siebie i relacją wobec innych. W samoświadomości łączą się różne poziomy tożsamości:

– Tożsamość osobista – odpowiedź na pytanie: „Kim jestem?”, świadomość siebie i swojego miejsca w świecie oparta na doświadczeniu życiowym i wewnętrznym samookreśleniu jako osoby.

– Tożsamość społeczna – świadomość swojej przynależności do wspólnoty, kultury lub tradycji; może mieć charakter kulturowy, religijny, zawodowy, ideologiczny, etniczny, narodowy, obywatelski itp.

Wraz ze wzrostem nacjonalizmu w XX wieku ideologiczne odwoływanie się do tożsamości etnicznej i narodowej stało się podstawą roszczeń politycznych, które doprowadziły do II wojny światowej i wielu innych konfliktów zbrojnych, w tym do wojny rosyjsko-ukraińskiej, która rozpoczęła się w 2014 roku.

Tożsamość obywatelska i archaiczna tożsamość społeczna

Archaiczna forma tożsamości społecznej to utożsamianie się ze wspólnotą swoich krewnych, przyjaciół, współmieszkańców – czyli z kręgiem ludzi, z którymi człowiek może bezpośrednio się kontaktować. Na tej podstawie kształtują się różne formy lokalnej tożsamości związane z realnymi wspólnotami – ze swoją wsią, społecznością. Wspólnoty te są realne w tym sensie, że ich członkowie mogą bezpośrednio ze sobą współdziałać, w przeciwieństwie do „wspólnot wyobrażonych” (według terminologii B. Andersona), w których ludzie jedynie w myślach postrzegają siebie jako część jednej grupy, choć faktycznie nigdy się nie spotykają. Takie wspólnoty istnieją wyłącznie w świadomości ludzi, a do ich utrzymania potrzebny jest pewien znak wspólnoty – wspólna religia, język, kultura, naród, obywatelstwo, stan społeczny, terytorium, zwyczaje, etyka itp.

Dawniej przynależność do stanu lub religii była ważniejsza niż przynależność etniczna, dlatego narody i terytoria nie miały dużego znaczenia dla tożsamości społecznej. Kształtowanie się tożsamości obywatelskiej rozpoczęło się w momencie, gdy poczucie odpowiedzialności za swoje miasto lub kraj stało się ważniejsze niż wierność swojemu stanowi, seniorowi lub królowi. Poczucie odpowiedzialności za cały kraj doprowadziło do powstania nowych narodów obywatelskich. Jednak proces ich formowania przebiega różnie w różnych państwach – w jednych są one już ukształtowane, w innych dopiero się rodzą.

Naród radziecki – konstrukcja ideologiczna

Wśród większości słabo wykształconej ludności carskiej Rosji dominowała tożsamość lokalna. Dla tych ludzi istotne było jedynie to, że otaczający ich mówią zrozumiałym językiem, przestrzegają znanych zwyczajów i wyznają tę samą religię. Identyfikacja z Rosją jako całością była rozumiana w kontekście imperialnym – jako utożsamienie z terytorium kontrolowanym przez władzę carską.

Dla komunistów podstawą państwa były terytorium i władza – nie miało już większego znaczenia, jakie narody zamieszkują te ziemie. Z tego wynikał projekt stworzenia nowej wspólnoty – narodu radzieckiego, zjednoczonego jedynie przez terytorium i władzę państwową. Rozpad Związku Radzieckiego pokazał, że identyfikacja z narodem radzieckim była uwarunkowana ideologią, a nie tożsamością, a sam naród radziecki był jedynie konstrukcją ideologiczną.

Różnica między tożsamością a ideologią

Społeczna autoidentyfikacja może mieć charakter ideologiczny lub osobisty – i w tym drugim przypadku staje się podstawą tożsamości. W przeciwieństwie do ideologii tożsamość zawsze ma charakter osobisty. Ideologia tworzy system idei, które pobudzają człowieka do działania w interesie władzy lub grupy dążącej do jej zdobycia. Postawa ideologiczna wymaga, aby człowiek przyjął te idee jako własne, niezależnie od swojego doświadczenia życiowego i osobistego samookreślenia. Osoba, która odmawia ich przyjęcia lub krytycznie je przemyśla, jest postrzegana jako element wrogi wobec danej ideologii.

W przeciwieństwie do ideologii, tożsamość kształtuje się na podstawie własnego doświadczenia życiowego, a idee są sposobem na zrozumienie tego doświadczenia. Dlatego nie ma potrzeby, by człowiek przyjmował określony zestaw idei jako obowiązkowy. Wręcz przeciwnie – może je stale przemyślać na nowo, aby głębiej zrozumieć samego siebie. Z tego powodu tożsamość narodowa lub religijna sprzyja rozwojowi osobowości i twórczej samorealizacji, podczas gdy ideologia narodowa lub religijna – przeciwnie – tłumi osobowość.

Ponieważ ideologiczna autoidentyfikacja ma charakter zewnętrznego przymusu, ludzie zazwyczaj łatwo z niej rezygnują przy zmianie sytuacji politycznej, a taka rezygnacja zasadniczo nie wpływa na ich osobowość. Historycznym przykładem jest odrzucenie samoidentyfikacji z narodem radzieckim. Natomiast z własnej tożsamości nie da się zrezygnować bez całkowitej transformacji osobowości.

Ideologiczne rozumienie tożsamości narodowej

Rozpad Związku Radzieckiego stał się początkiem kształtowania nowych narodów obywatelskich – rosyjskiego i ukraińskiego. Jednak ustanowienie dyktatury w Rosji przerwało ten proces. Obecny reżim w Rosji narzuca Rosjanom sprzeczną identyfikację z własnym państwem, łączącą dwie różne postawy ideologiczne. Po pierwsze, Rosja rozumiana jest nie jako kraj o historycznie określonych granicach, lecz jako każde terytorium, które jest lub kiedykolwiek było kontrolowane przez centralną władzę rosyjską. Po drugie, funkcjonuje agresywny, nacjonalistyczny mit o „trójjedynym narodzie” mającym jeden wspólny korzeń, z którego wynika, że Ukraińcy i Białorusini nie mają prawa do niezależnego od Rosji życia. Pierwsza z tych postaw ma charakter internacjonalistyczny, druga – przeciwnie – nacjonalistyczny i szowinistyczny. Dzięki temu rosyjska propaganda może przyciągać ludzi o skrajnie różnych poglądach ideologicznych.

Zgodnie z nacjonalistyczną postawą rosyjskie władze stawiają sobie za cel narzucenie Ukraińcom rosyjskiej tożsamości, co zostało ogłoszone jako jeden z celów militarnej inwazji na Ukrainę – tak zwana „denazyfikacja”. Część mieszkańców okupowanych terytoriów Ukrainy deklaruje poparcie dla Rosji, kierując się odwrotną postawą – utożsamiając się nie z Rosjanami, lecz z terytorium, którym rządzi Moskwa. Jednak ta ideologiczna identyfikacja nie zdołała ukształtować w nich rosyjskiej tożsamości ani w okresie radzieckim, ani obecnie.

Rosyjski system propagandy przenosi własne ideologiczne rozumienie tożsamości narodowej na ukraińską świadomość społeczną. Zgodnie z tą projekcją ukraińska tożsamość przedstawiana jest jako ideologiczne narzędzie narzucone przez Zachód w celu przeciwstawienia Ukrainy Rosji. Tymczasem Ukrainę łączy wspólne doświadczenie kulturowe i historyczne, w tym również negatywne doświadczenie kolonialne, które wyklucza akceptację rosyjskiej tożsamości.

Po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Rosji proces kształtowania tożsamości opartej na nowym ukraińskim narodzie obywatelskim znacznie przyspieszył, choć przebiega on nierównomiernie. W wielu regionach, zwłaszcza na wschodzie Ukrainy, obok tożsamości ukraińskiej nadal utrzymuje się archaiczna tożsamość lokalna, oparta na poczuciu przywiązania do swojego miasta lub wsi, lecz nie do całej Ukrainy. Okoliczność tę wykorzystywano również do tworzenia fałszywego mitu, jakoby wśród mieszkańców wschodniej Ukrainy dominowała tożsamość rosyjska.

Mit // Słownik wojny

Źródło: Wydawcą PostPravda.info. 06.11.2025.

URL: https://postpravda.info/pravda/slownik-wojny/agresywny-mit-polityczny-kremla/

Agresywny mit polityczny, którym Moskwa usprawiedliwia wojnę nie tylko przeciwko Ukrainie, lecz także przeciwko całej cywilizacji zachodniej, sięga znacznie głębiej w świadomość masową niż kremlowska propaganda, dezinformacja i fake newsy. W artykule z cyklu „Słownik wojny” prof. Nikołaj Karpicki wyjaśnia, dlaczego należy odróżniać go od zwykłych mitów historycznych, które są właściwe każdej kulturze.

Mit

Mit to pozbawiony racjonalności sposób pojmowania rzeczywistości, który – w odróżnieniu od poznania racjonalnego – nie stawia pytań ani nie dopuszcza postawy krytycznej, lecz przeciwnie – eliminuje je. Mit łączy różne wydarzenia i zjawiska w całościowy obraz świata i nadaje im nowy sens, nawet jeśli nie były ze sobą powiązane. Mit uzupełnia poznanie racjonalne i pozwala postrzegać życie jako całość, jednak może przekształcić się w formę agresywną, jeśli wejdzie w konflikt z rzeczywistością i zmusi do zaprzeczania oczywistym faktom.

Przykład. Jeśli życie dwojga zakochanych nabiera nowego znaczenia dzięki mitowi wiecznej miłości lub przeznaczenia, to mit ten odsłania prawdziwy sens szczęścia, podczas gdy myślenie krytyczne tylko by temu przeszkadzało. Szczęście zakochanych stanowi kryterium prawdziwości tego mitu. Ale jeśli człowiek oślepiony miłością zaczyna natarczywie prześladować drugą osobę, jego mitologiczne postrzeganie miłości wchodzi w konflikt z rzeczywistością.

Najczęstszą formą agresywnego mitu społecznego jest „teoria spiskowa”: spisek lekarzy, którzy rzekomo wymyślili koronawirusa; spisek tajnego światowego rządu, który rzekomo wywołał wojnę między Rosją a Ukrainą itd. Takie mity mogą być wykorzystywane przez różne siły polityczne do uzasadniania przejęcia władzy, dyktatury, represji czy agresji wojskowej.

Ponieważ świadomość społeczna podlega logice mitologicznej, krążą w niej pseudonaukowe i pseudo-historyczne mity – jest to naturalne i nie musi być oceniane negatywnie. Na przykład przekonanie, że własny język i kultura są najstarsze. Jednak w ideologicznym przetworzeniu takie mity mogą nabrać agresywnej formy politycznej.

Różnica między agresywnym mitem politycznym a fake newsem i dezinformacją

Fake news to fałszywka mająca wprowadzić w błąd – na przykład sfałszowana wiadomość, zdjęcie, źródło informacji itd. Jeśli fake newsy są rozpowszechniane celowo, mamy do czynienia z dezinformacją. Z reguły można ją zweryfikować poprzez analizę danych i źródeł albo przynajmniej wykazać jej bezpodstawność. Mit polityczny nie tylko żywi się propagandowymi fałszywkami, lecz także sam potrafi je wytwarzać – nawet bez udziału propagandy.

W odróżnieniu od fake newsów i dezinformacji agresywny mit polityczny nie tylko wprowadza w błąd w kwestii faktów czy wydarzeń, lecz także buduje alternatywny obraz świata, który uniemożliwia wzajemne zrozumienie z tymi, którzy postrzegają rzeczywistość adekwatnie. Obraz świata określa znaczenie wydarzeń i ich prawdopodobieństwo: zjawiska, które z punktu widzenia racjonalnego postrzegania rzeczywistości wydają się mało prawdopodobne lub niemożliwe, w alternatywnym obrazie świata stają się naturalne i konieczne – i odwrotnie.

Nie można traktować agresywnego mitu politycznego jako jednej z błędnych hipotez, ponieważ nawet błędne hipotezy można zweryfikować racjonalnymi metodami w odniesieniu do rzeczywistości. Tymczasem taki mit weryfikowany jest jedynie w odniesieniu do własnego obrazu świata – poprzez dowolne interpretacje i uogólnienia. Dlatego żadnymi racjonalnymi argumentami ani odwołaniami do faktów nie da się przekonać człowieka, który w taki mit wierzy.

Przykład. Jesienią 1999 roku dominował mit imperialny, według którego siły zewnętrzne chciały rozbić Rosję, a nowy przywódca miał ją odrodzić. Gdy w Rosji doszło do zamachów terrorystycznych z wysadzeniem budynków mieszkalnych – które stały się pretekstem do rozpoczęcia drugiej wojny czeczeńskiej – moskiewskie FSB zostało przyłapane na gorącym uczynku podczas przygotowań do kolejnego zamachu w Riazaniu. Mimo to Rosjanie w kolejnych wyborach głosowali na Putina. Oznacza to, że mit okazał się silniejszy niż fakt.

Agresywne mity polityczne Kremla

Świadomość historyczna kształtuje się pod wpływem nienaukowych mitów historycznych, takich jak mit o „trójjedynym narodzie” Rosjan, Ukraińców i Białorusinów, rzekomo wywodzących się ze wspólnego korzenia. Jednak terytorium Rusi Kijowskiej zamieszkiwało wiele różnych plemion słowiańskich i niesłowiańskich, więc prowadzenie od nich bezpośredniej linii do współczesnych narodów jest nieuprawnione. Wydawałoby się, że nie ma to większego znaczenia dla dzisiejszej Rosji i Ukrainy – a jednak władze rosyjskie przekształciły ten mit w ideologię usprawiedliwiającą wojnę i niszczenie ukraińskiej tożsamości.

Obraz świata zwolenników obecnego reżimu rosyjskiego obejmuje szereg agresywnych mitów politycznych, które przyczyniły się do rozwoju ideologii i praktyki rosyjskiego faszyzmu – raszyzmu. Rosjanie, którzy przyjmują ten obraz świata, są przekonani, że Zachód i Ukraina są im wrodzy, a Rosja jest zmuszona prowadzić z nimi wojnę. Przekonanie takich ludzi faktami czy racjonalnymi argumentami jest praktycznie niemożliwe.

Wśród tych mitów są:

– Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini to jeden naród, dlatego Ukraina nie ma prawa do niepodległości.

– Ukraińska tożsamość nie istnieje, a Ukraina to projekt austro-węgierski stworzony po to, by rozbić Rosję.

– W 2014 roku Stany Zjednoczone zorganizowały zamach stanu na Ukrainie i wbrew woli mieszkańców doprowadziły do władzy „kijowską juntę”, która rzekomo ustanowiła nazistowską dyktaturę i prowadzi represje wobec Rosjan.

– Mieszkańcy wschodniej Ukrainy mają rosyjską tożsamość, dlatego zawsze chcieli wejść w skład Rosji.

– „Kijowska junta” przez osiem lat bombardowała Donbas, podczas gdy mieszkańcy Ukrainy marzyli o tym, by Rosja uwolniła ich od „nazistowskiego reżimu”.

Wszystkie te mity nie mają nic wspólnego z rzeczywistością, jednak na ich podstawie Kreml podjął decyzję o pełnoskalowej inwazji na Ukrainę, oczekując, że zostanie ona poparta przez miejscową ludność.

Wojna to rzeczywistość, której nie da się ignorować

Mity historyczne są nieodłączną częścią świadomości kulturowej narodu, a twórczość kulturowa oparta na micie potwierdza jego wewnętrzną prawdę. Mit i nauka to alternatywne sposoby rozumienia rzeczywistości, dlatego bezcelowe jest obalanie mitu z perspektywy nauki lub nauki z perspektywy mitu. Twierdzić, że mit jest fałszywy, można tylko wtedy, gdy pozostaje w konflikcie z rzeczywistością. Dodatkowym znakiem fałszywości takich mitów jest ich zdolność do rodzenia nowych fałszywek – na przykład zmyślonych opowieści o „okrucieństwach nazistów”, które powstają w świadomości zbiorowej niezależnie od oficjalnej propagandy.

W czasie pokoju ludzie często zastępują rzeczywistość mitami, pozwalając sobie nie dostrzegać sprzeczności. Jednak wojna to rzeczywistość, której nie można zignorować. Putin wierzył, że Ukraińcy poprą rosyjską inwazję, lecz jego mit wszedł w konflikt z rzeczywistością. Wielu Rosjan wierzy w mit o „nazistach prześladujących Rosjan na Ukrainie”, przez co tracą więź z bliskimi i przyjaciółmi, postrzegając ich nie jako żywych ludzi, lecz jako obrazy z propagandy. W ten sposób wchodzą w konflikt z rzeczywistością ludzi, którzy są im bliscy. To pozwala stwierdzić, że nie wszystkie, lecz właśnie rosyjskie mity polityczne są fałszywe.

Nikołaj Karpicki

Słownik wojny