piątek, 1 maja 2026

Propaganda // Słownik wojny

 
Na zdjęciu – Wieża Ostanowa, za pomocą której prowadzona jest kremlowska propaganda. Photo by Nikita Nikitenko on Unsplash
 
W kolejnym artykule z cyklu „Słownik wojny” w PostPrawda.Info Nikołaj Karpicki wyjaśnia, czym jest propaganda, oraz wprowadza kluczowe pojęcia – manipulację, kłamstwo i indoktrynację – które pomagają zrozumieć, jak działa ona podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej.

Propaganda

Propaganda to system kształtowania u ludzi emocjonalnego i ideowego stosunku do zjawisk życia społecznego, idei oraz postaw światopoglądowych. Może być skierowana zarówno do masowej publiczności, jak i do wąskich grup docelowych. Jeśli jej celem staje się formowanie określonego światopoglądu, przekształca się w narzędzie indoktrynacji.

Kształtowanie stosunku do zjawisk i idei

Propaganda nie zawsze opiera się na manipulacji i kłamstwie. Istnieją jej formy oparte na rzetelnym przedstawianiu faktów i odwoływaniu się do pozytywnych emocji (dążenia do sprawiedliwości, patriotyzmu itp.), które mają na celu poprawę sytuacji społecznej (na przykład walkę z korupcją lub agresją zewnętrzną). Jednak nawet w takim przypadku nieodzownym elementem pozostaje oddziaływanie emocjonalne, sugestia lub celowe przekonywanie, ukierunkowane na ukształtowanie określonego stosunku do zjawisk społecznych i idei.

Dążenie do narzucenia rozmówcy własnego sposobu postrzegania jest charakterystyczne także dla codziennej komunikacji, co szczególnie widoczne jest w mediach społecznościowych. W najbardziej agresywnej formie przejawia się to wtedy, gdy ktoś nie tylko wyraża swoje zdanie, lecz próbuje wywołać u rozmówcy reakcję emocjonalną, stosując propagandową technikę – presję emocjonalną. O propagandzie można jednak mówić dopiero wtedy, gdy taka praktyka ma charakter systematyczny i celowy.

Kazanie moralne lub religijne, podobnie jak propaganda, również dąży do przekonania ludzi, wykorzystując wyraziste obrazy, argumenty emocjonalne oraz odwołania do autorytetów. Jednak propaganda najczęściej realizuje cele polityczne, podczas gdy kazanie – cele moralne lub religijne, choć w praktyce granica między nimi może się zacierać. Zasadnicza różnica polega na tym, że kazanie skłania człowieka do świadomego, wolnego wyboru, natomiast propaganda nakłania do przyjęcia z góry określonej postawy, ignorując możliwość takiego wyboru.

Manipulacja propagandowa

Propaganda może wykorzystywać techniki manipulacyjne. Do najważniejszych należą:

– wykorzystywanie informacji prawdziwych, lecz niepełnych;
– zmiana kontekstu interpretacji lub oceny wydarzenia;
– wywoływanie silnej reakcji emocjonalnej, w której mechanizmy obronne psychiki utrudniają adekwatne postrzeganie;
– odwoływanie się do fałszywego autorytetu.

Na przykład twierdzenie, że na Ukrainie istnieje korupcja i dlatego kraj jest skazany na porażkę w wojnie, jest manipulacją opartą na niepełnej informacji. W rzeczywistości poziom walki z korupcją zależy od rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, a na Ukrainie proces ten przebiega z różnym powodzeniem, co odpowiada ogólnym prawidłowościom rozwoju państw europejskich.

Twierdzenie, że poziom korupcji na Ukrainie i w Rosji jest taki sam, a zatem państwa te zasadniczo się nie różnią, stanowi zmianę kontekstu. Z kolei teza, że dyskusja o korupcji „gra na rękę wrogowi”, odwołuje się do bolesnego postrzegania rzeczywistości społecznej i uruchamia psychologiczne mechanizmy obronne. Każda z tych manipulacji może być dodatkowo wzmacniana odwołaniami do fałszywych autorytetów – blogerów, analityków, opinii publicznej czy oficjalnych przedstawicieli.

Kłamstwo propagandowe

Jego główne rodzaje:

– Kłamstwo faktograficzne – polega na podawaniu nieprawdziwych faktów i zaprzeczaniu faktom prawdziwym.
– Kłamstwo kontekstualne – interpretacja prawdziwych faktów w takim kontekście, który odwraca ich znaczenie. Tym kontekstem może być światopogląd narzucany przez propagandę.
– Kłamstwo intencjonalne – tendencyjne przedstawianie prawdziwych faktów, które tworzy nowy kontekst ich rozumienia. Jeśli ktoś nie podziela narzucanego światopoglądu, fakty są prezentowane w taki sposób, by skłonić go do zmiany poglądów.

Przykład kłamstwa faktograficznego: twierdzenie, że wojnę rozpętała nie Rosja, lecz Ukraina.

Przykład kłamstwa kontekstualnego: twierdzenie, że Rosja była zmuszona zaatakować Ukrainę, aby obronić się przed NATO – fakty zostają tu umieszczone w kontekście nieistniejącego zagrożenia.

Przykład kłamstwa intencjonalnego: twierdzenie, że w każdym konflikcie nie ma całkowicie niewinnych i każda strona ponosi jakąś winę. W tym przypadku fakty są przedstawiane tak, by skłonić do fałszywego wniosku. Propagandysta nie narzuca bezpośrednio interpretacji zgodnej ze swoim światopoglądem, lecz proponuje uznanie rzeczywistych błędów strony ukraińskiej po to, by doprowadzić do błędnego wniosku, jakoby wina sprawcy była porównywalna z winą jego ofiary.

Indoktrynacja

Oficjalna propaganda kremlowska pełni funkcję narzędzia indoktrynacji i prowadzi do zerwania wspólnego pola porozumienia z tymi, którzy znajdują się poza jej wpływem. Indoktrynacja to systematyczne oddziaływanie na świadomość ludzi w celu ukształtowania u nich określonej ideologii, światopoglądu lub obrazu świata, co prowadzi do zmiany systemu wartości i postrzegania rzeczywistości. W rezultacie człowiek zaczyna inaczej postrzegać związki przyczynowo-skutkowe w społeczeństwie i nadaje zjawiskom społecznym nowe, czasem przeciwstawne znaczenia.

W Związku Radzieckim prowadzono totalną indoktrynację opartą na ideologii komunistycznej, którą można było racjonalnie analizować, co umożliwiało prowadzenie polemiki z jej zwolennikami. Współczesna propaganda kremlowska narzuca natomiast irracjonalny obraz świata, w którym ideologia odgrywa rolę instrumentalną i w razie potrzeby może być zmieniana. Dzięki temu rosyjskie kierownictwo uzyskuje poparcie ludzi o różnych poglądach ideologicznych, zjednoczonych wspólnym obrazem świata opartym na demonizacji przeciwnika.

Taki obraz świata deformuje wewnętrzne przeżycia i percepcję rzeczywistości do tego stopnia, że zanika wspólna podstawa porozumienia między jego nosicielami a innymi ludźmi. W rezultacie dyskusja między nimi staje się praktycznie niemożliwa. W konsekwencji propaganda kształtująca opinię publiczną wewnątrz Rosji staje się niezrozumiała poza jej granicami. Z tego powodu rosyjskie kierownictwo buduje różne systemy propagandy dla różnych odbiorców – osobno na użytek wewnętrzny i zewnętrzny.
 
Nikołaj Karpicki
Słownik wojny
 
at